Reactie op de Startnotitie Cultuurnota Haarlem 2013-2016, visie op de doelstellingen





Inleiding
Zeventig jaar geleden verdween de laatste vis uit de Vishal. Vijf jaar later besloot de gemeenteraad de Vishal definitief te bestemmen tot tentoonstellingsruimte, kunst middenin de samenleving. Eerst als onderdeel van het Frans Halsmuseum. Na een aantal jaren van samenwerking werd deze vanwege uiteenlopende visies beëindigd.In 1993 heeft de kunstenaarsvereniging De Vishal (de vereniging wordt verder genoemd: De Vishal) het op zich genomen deze bestemming in te vullen.

In de Cultuurnota 2009-2012 is de rol van de Vishal als expositieruimte voor Haarlemse kunstenaars bestempeld als van groot belang door het gemeentebestuur. De Vishal draagt bij, zo werd gesteld, aan de gemeentelijke doelstellingen op het gebied van productieklimaat, toegankelijkheid en toeristische aantrekkingskracht. De organisatie levert dan ook voldoende specifieke meerwaarde aan het klimaat van de stad. Vandaar een structurele subsidie.
In bijna twintig jaar tijd is hier, met steun van de gemeente, een bloeiend podium voor actuele beeldende kunst ontstaan, in het hart van Haarlem, al eeuwenlang een stad van schilders, kunstenaars. Kortom, een bestendig, goed werkend beleid.

De doelstellingen
De doelstellingen van het College van B&W, zoals verwoord in de Startnotitie, zijn herkenbaar en spreken aan. De Vishal past op haar gebied goed in de bedoelingen van het College: zo’n 30 zeer gevarieerde tentoonstellingen per jaar, 70.000 bezoekers per jaar, 150 Haarlemse kunstenaars (ook afkomstig van buiten Haarlem), veel samenwerking met andere cultuurinstellingen, zes dagen paar week open, laagdrempelig , 60 vrijwilligers en hoge kwaliteit: winnaar van de Haarlemse kunst- en cultuurprijs 2012 De Olifant en wel de Publieksprijs! De Vishal behoort tot de top 9 van de Haarlemse culturele instellingen wat betreft de bezoekersaantallen.

Maar dit alles is alleen mogelijk met behoud van de BKV-gelden, die al geoormerkt zijn.

Venster op de Haarlemse actuele kunst

Haarlem is aantrekkelijk voor bewoners, bedrijven en buitenstaanders (toeristen) door de overzichtelijke, compacte structuur met zeer aansprekende elementen, waarvan de Vishal een  belangrijk onderdeel uitmaakt.
Op het gebied van de hedendaagse beeldende kunst komt alles samen in De Vishal: inspiratie, samenwerking, aantrekkingskracht, kwaliteit, variatie, ontwikkeling, binding, voor jong en oud, zichtbaarheid. Kortom, De Vishal is het venster van de hedendaagse beeldende kunst in Haarlem.

De Vishal is gratis toegankelijk voor een breed publiek. Ook diegenen voor wie de drempel naar een museum te hoog is bezoeken graag de Vishal vanwege de laagdrempeligheid en het gevarieerde aanbod. Hierdoor heeft De Vishal ook zeker een educatieve functie. Actuele kunst middenin de samenleving.

Publiekstrekker en laagdrempelig

De Vishal heeft onmiskenbaar een eigen  functie voor de aantrekkelijkheid van de Grote Markt en versterkt daarmee de aantrekkingskracht van Haarlem en omgeving voor de inwoners en bezoekers. Haarlem is voor bezoekers niet alleen aantrekkelijk vanwege de ligging maar ook vanwege het overzichtelijke, structurele culturele aanbod, dat naast de vier podia en de twee grote musea ook bepaald wordt door pareltjes als de Vishal. Niet voor niets heeft De Vishal de Haarlems kunst- en cultuurprijs, de Olifant publieksprijs 2012 gewonnen. De Vishal spreekt mensen aan!

Groot, gevarieerd aanbod

De Vishal heeft al jaren een groot aanbod van aantrekkelijke, zeer gevarieerde exposities van hedendaagse kunst met beeldend kunstenaars uit Haarlem en uit de regio. Maar ook kunstenaars van nationaal en internationaal belang tonen er hun werk. Dit biedt de leden van de vereniging/de Haarlemse kunstenaars de mogelijkheid om hun werk in een breder perspectief te tonen.  De exposities bieden nieuw werk van gerenommeerde kunstenaars, bieden  kansen aan jonge en/of minder bekende kunstenaars en  leggen nieuwe verbanden. De Vishal is van groot belang voor het opbouwen van het netwerk van haar leden.
Deze exposities bereiken het grote publiek, blijkens de bezoekerscijfers. Het afgelopen jaar ontvingen we maar liefst 58.000 bezoekers in eigen huis, en nog zo’n 10.000 bezoekers bij de Vishal-op-locatie-projecten. Regelmatig neemt de Vishal ook deel aan  de verschillende culturele projecten die Haarlem op de kaart zetten. Zie de bijlage.
De Vishal is toegankelijk voor een gevarieerd publiek. Op de Grote Markt vormt de Vishal tegenover De Kloostergangen en het Stadhuis, naast de Grote Kerk en de Hallen, het Archeologisch Museum en De Hoofdwacht, een prachtig onderdeel van het kunst- en cultuurplaatje  in het hart van de stad.
De Vishal is een bloeiende vereniging van zo'n honderdvijftig kunstenaars uit de regio waarmee structureel een professioneel en divers aanbod van hedendaagse kunst wordt gegarandeerd.
Met zo’n 9 exposities per jaar in de grote zaal, ca. 2 in De Grote Kerk en 4 elders op locatie en Kunst op Kantoor bij de wethouder,  plus elf exposities in de kleine zaal waaraan zo’n honderd kunstenaars deelnemen, plus gemiddeld 7 tot 8 videopresentaties in de Videoruimte  in de Vishal wordt optimaal gebruik gemaakt van de ruimte en de inzet van de leden. Dit wordt mogelijk gemaakt door de persoonlijke inzetbaarheid van de vele vrijwilligers en de leden. Aan de Kunstlijnexpositie in de Vishal namen nog eens  189 kunstenaars deel. 

Een aantrekkelijke selectie aan steeds nieuwe hedendaagse kunst wordt op een structureel platform geboden aan de stad en haar inwoners alsmede aan de vele bezoekers uit binnen- en buitenland.

De Vrijwilligers

De Vishal is er door de jaren heen in geslaagd circa 60 vrijwilligers aan zich te binden. Sommigen zetten zich al bijna 20 jaar belangenloos in.  Zonder deze vrijwilligers (onder wie technici voor de inrichting van de exposities en kleine klussen) en de twee parttime maar fulltime werkende coördinatoren, in samenwerking met diverse commissies van kunstenaars/leden, zou de Vishal slechts beperkt open kunnen zijn en aanmerkelijk minder exposities hebben.

Wij betrekken de vrijwilligers actief bij de kunst die tentoongesteld wordt door hen te begeleiden, te scholen en hen te stimuleren zich te verdiepen in de moderne kunst. Hierdoor voelt De Vishal vaak als hun Vishal! De previews voorafgaand aan de nieuwe tentoonstellingen zijn daar een belangrijk element in. Maar zeker ook de workshops door kunstenaarsleden, de bezoeken aan andere musea en de vrijwilligersbijeenkomsten dragen bij aan dat wij-gevoel.

Dit kan echter alleen dankzij structurele financiële middelen. Raak je vrijwilligers kwijt omdat je die basis niet meer kunt bieden, dan ben je ze ook definitief kwijt, en kan De Vishal niet meer functioneren zoals ze nu doet. Door de vrijwilligers kan dit Rijksmonument zes dagen per week door Haarlemmers en toeristen bezocht worden. Als wij de inzet van deze vrijwilligers kapitaliseren, zouden we op een drievoudige begroting uitkomen!

Creatief klimaat
De vereniging blijkt ook een  goed creatief klimaat te bieden aan haar leden. In een tamelijk solistische wereld zijn de onderlinge contacten voor de leden belangrijk voor een uitwisseling van ideeën, ervaring en toetsing van elkaars werk. De twee jaarlijkse groepstentoonstellingen met een gemeenschappelijk thema, maar ook de previews/openingen zijn mooie gelegenheden hiertoe. Evenals de zogenaamde Teisterbantavonden, die de societeitsfunctie van De Vishal vorm geven. Een onlangs in het leven geroepen werkgroep van kunstenaars/leden gaat hieraan nog meer invulling proberen te geven. In De Vishal heerst steeds meer de sfeer van “met z’n allen de schouders eronder”.

Regionaal en meer

Gebleken is dat ook kunstenaars van buiten Haarlem de weg naar De Vishal hebben gevonden. Andersom zijn leden van De Vishal ook lid van kunstenaarsverenigingen buiten Haarlem zoals Arti en Pulchri, waardoor eveneens een bovenregionale creatieve uitwisseling ontstaat.

Talentontwikkeling en educatie

Voor talentontwikkeling en educatie  heeft De Vishal veel aandacht, ondanks de beperkte middelen en het feit dat de vereniging zwaar leunt op de vele vrijwilligers. Dit vindt nu noodgedwongen plaats op projectbasis maar graag zouden we ook hieraan een meer structurele invulling geven.
Op projectbasis ontvangt de Vishal regelmatig schoolklassen, zowel basisschool als voortgezet- en beroepsonderwijs. Ook ontvangen wij groepen leerlingen van creativiteitscentra als HART en de muziekschool. Er worden regelmatig  workshops gegeven, gekoppeld aan exposities. Een mooi voorbeeld van talentontwikkeling binnen de eigen gelederen zijn de twee ledententoonstellingen van 2011 waarbij een jonge kunstenaar werd gekoppeld aan een kunstenaar die zijn sporen reeds heeft verdiend. Om structurele educatie te kunnen bieden zou een samenwerking met bijvoorbeeld De Hallen haalbaar moeten zijn. De Vishal en de nabijgelegen Hallen vullen elkaar mooi aan qua exposities. De Hallen werkt goeddeels internationaal/nationaal, De Vishal goeddeels regionaal/nationaal.

Samenwerking en projecten

De Vishal werkt op projectbasis samen met andere culturele instellingen in Haarlem. Dit heeft al zijn beslag gevonden in bijvoorbeeld De Haarlemse Lente, een samenwerking met Galerie 37, 37 PK, Nieuwe Vide, Horizonverticaal, de galeries Tanya Rumpff en Rob de Vries, ICM, Patronaat en De Hallen. De vereniging is bezig dit verder uit te werken middels reeds lopende gesprekken met onder meer 37 PK. In dit kader werd de expositie Ateliers op bijzondere wijze  geopend door Tamara Sterman van 37 PK. Ook worden er middels verschillende projecten crossovers gemaakt met de vier podia van de stad.  De Vishal heeft onlangs meegewerkt aan het Viola Viola festival, een initiatief vanuit de Philharmonie.  En recentelijk met “De Formules van Hans Asselbergs”, een initiatief van ons kunstenaarslid Michèle Baudet, als onderdeel van het Festival Verdichten, verdunnen. Het festival werd geopend met  concerten in de Philharmonie, op de Grote Markt en in de Grote Kerk en een tentoonstelling in De Vishal.  Aansluitend zijn er vijf weken lang allerlei activiteiten zoals concerten, talkshows (mede georganiseerd door Jaap Lampe (Philharmonie) en Frans Lommerse (Toneelschuur), theateroptredens, workshops en een installatie met veel videobeelden van de door Hans Asselbergs ontworpen en gemaakte instrumenten in De Vishal. Dit alles geeft groot elan aan de Grote Markt en reuring in de stad. Reuring op De Grote Markt was er ook tijdens de participatie van De Vishal aan het evenement “Stad als Podium”. De Vishal nam hieraan deel met een performance door de bekende “Wandering Banquets” die als levende tafels de bezoekers van de Grote Markt vanuit hun zelf ontworden kostuums van hapjes en drankjes voorzagen. De goede naam van De Vishal en Haarlem als cultuurstad was reden voor de “Wandering Banquets” om een plekje te reserveren in hun drukke agenda voor deze activiteit.

Vishal kunstprijs

De Vishal heeft in 2011 de eerste Haarlemse beeldende kunstprijs in het leven geroepen. Wij zijn trots dat deze prijs  geheel door Pesman Advocaten wordt gesponsord. De eerste keer betrof het een oeuvreprijs  door een zeer gerenomeerde jury toegekend aan Vishal- lid Kees Bierman. De volgende prijs zal een aanmoedigingsprijs worden voor een jonge veelbelovende Haarlemse kunstenaar.

Onderdeel van de prijs was een tentoonstelling in de Vishal, waarvoor Kees Bierman koos voor een groepstentoonstelling met een groot aantal kunstenaars van landelijk belang.

Cultureel ondernemerschap

De Vishal heeft onlangs een sponsorplan ontwikkeld om het aantal bestaande sponsors uit te breiden. Commerciële activiteiten zijn  in gang gezet. Altijd met respect voor  de kwetsbaarheid van de ruimte en de geëxposeerde kunstwerken. De Vishal kan aantrekkelijk zijn voor sponsors vanwege de uitstraling, de kwaliteit, de toegankelijkheid en bovendien halen de exposities en de leden regelmatig met lovende woorden de (landelijke) pers. Er is regelmatig contact met City Marketing Haarlem. We ontvangen ondernemers van binnen en buiten Haarlem.

Financiën

Dit is slechts een selectie van alle bijzondere reguliere- maar ook projectmatige activiteiten van De Vishal.  Het behoud van dit alles is slechts mogelijk in de huidige (financiële) opzet.
De Vishal vraagt aandacht voor het feit dat er sowieso al een gat in haar begroting wordt geslagen door een eerder vastgestelde definitieve bezuiniging van 20 % door de gemeente (plus sinds 2011 zo’n 5% extra kosten doordat De Vishal boven de kale huur geen gebouwgebonden subsidie meer krijgt voor vaste lasten) per 1 januari 2013 aanstaande.  We gaan ons extra inzetten om dit op te vangen, deels door minder kosten te maken, maar ook door meer inzet en financiële bijdrages van leden en derden te vragen (contributie, sponsors, vrienden, verhuur etc).
Tezamen met het enorme beroep dat De Vishal al doet op de capaciteit van de ruimte, en met name ook op de vele vrijwilligers,levert deze ontwikkeling  een kwetsbare situatie op. Het weghalen of het aanmerkelijk beperken van het indertijd door de gemeente op basis van meerjarig beleid aan De Vishal toegekende deel van de BKV-gelden zou een zeer ernstige aanslag betekenen op het inspirerende, professionele, laagdrempelige, kwalitatief hoge karakter van De Vishal.  Ook het aantal activiteiten in De Vishal en daarmee de aantrekkelijkheid van de Vishal voor de stad zou dan in gevaar komen. Het kritieke punt is nu wel bereikt. Hetzelfde blijven doen met nog minder geld, is geen optie.

Verschraling is geen manier om De Vishal nog beter te laten voldoen aan de doelstellingen uit de Startnotitie. Integendeel.

Resumerend: De Vishal is belangrijk voor Haarlem

Zoals De Vishal nu functioneert, is goede samenwerking met andere kunst- en culturele instellingen mogelijk en dat zal leiden tot een aanzienlijke meerwaarde voor de stad. Daar wordt hard aan gewerkt. Hetgeen De Vishal nu structureel kan bieden, is van  groot belang voor continuïteit van het door de gemeente nagestreefde aantrekkelijke, hoogwaardige cultuuraanbod. Daarvoor komen mensen en bedrijven naar de stad. De Olifant Publieksprijs is een bewijs dat De Vishal op deze wijze goed presteert en veel mensen binnen en buiten Haarlem aanspreekt.

Geoormerkte BKV-gelden

De door de gemeente beoogde doelstellingen behelzen geen bezuinigingen voor de beeldende kunst. Immers, die hebben we net gehad. Het gaat om geoormerkte BKV-gelden, die de gemeente overweegt anders te verdelen. Hierbij dient voorkomen te worden dat een goede basis voor de verwezenlijking van de doelstellingen teniet wordt gedaan alleen  om nog meer op ad hoc basis te gaan werken (er zijn al BKV-gelden voor andere projecten bestemd). Dit laatste zou de schijn van meer grip van de gemeente kunnen wekken. Ons inziens  zou dit juist een heldere, structurele en broodnodige basis met duidelijke aanspreekpunten voor de gemeente, ernstig aantasten. Ad hoc investeringen dreigen na korte termijn hun werking te verliezen. Juist in crisistijden is structuur, continuïteit en hoge kwaliteit economisch van essentieel belang. Daarvoor staat De Vishal. Daarnaast blijft voldoende ruimte voor losse projecten. Geen verschraling maar samenwerking.


Conclusie

Sinds De Vishal vijf jaar geleden vanuit de BKV-gelden van de gemeente in de Cultuurnota een belangrijke rol kreeg toebedeeld, is de vereniging alleen maar gegroeid in aantal leden, exposities, bezoekers, organisatievorm, samenwerking en uitstraling. Zie ook het beleidsplan 2010-2014. Het is een uniek podium, waarbij alle 150 professionele kunstenaars direct invloed hebben op beleid, programmering en organisatie. De Vishal heeft  de rol die zij nu speelt in de Haarlemse beeldende kunst waargemaakt, en verdient voor het behoud daarvan  de steun van de gemeente Haarlem.